AEEE - Ά Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία

O Shakespeare και η συγχώρηση

Δημοσιεύτηκε στις 7 Οκτωβρίου 2011.

Ο σπουδαίος T.S.Eliot έγραψε κάποτε ότι ο Δάντης έχει πίσω του έναν Ακινάτη και ο Σαίξπηρ ένα Σενέκα. Μία επιδερμική έστω επαφή με το έργο του W.S. είναι αρκετή για να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι ίσως αυτό που είχε κατά νου ο Eliot δεν ήταν η επιροή του στωικού φιλοσόφου και καλλιτέχνη του 1^ου αιώνα επάνω στο λογοτεχνικό ύφος του Άγγλου δραματουργού, αλλά κάτι βαθύτερο, κάτι που έχει να κάνει με τη διεισδυτική ματιά του δεύτερου στα ουσιαστικά ζητήματα που σχετίζονται με την ανθρώπινη ύπαρξη. Ο Paul Valery, τρεις αιώνες μετά το τελευταίο έργο του W.S., υποστήριξε ότι ο εκάστοτε ποιητής προκειμένου να δημιουργήσει ποίηση παραδίδεται αναπόφευκτα  σε μία εις βάθος διερεύνηση της νόησης, της πραγματικότητας, της ίδιας της ανθρώπινης φύσης, και αν όντως η λέξη ‘ποιητής’ είναι το πρώτο πράγμα που έρχεται στο μυαλό μας όταν σκεφτόμαστε τον W.S. (κάτι απολύτως αναμενόμενο), τότε δεν αποτελεί μυστήριο το ότι υπάρχει πράγματι κάτι στα έργα του που διεγείρει ευχάριστα τη σκέψη και τα συναισθήματά μας, κάτι που πηγάζει όχι απαραίτητα και αποκλειστικά από το ύφος του και τον τρόπο που εξασκεί την τέχνη του, αλλά από τα ίδια τα ζητήματα με τα οποία καταπιάνεται και το πώς τα χειρίζεται. Η εκδίκηση, η απόδοση δικαιοσύνης και η εξουσία (το ‘κυρίαρχο θέμα’ όπως ο ίδιος το χαρακτήρισε), έννοιες που αναπόφευκτα θα απασχολήσουν όλους μας σε κάποια φάση της ζωής μας, αποτελούν μερικά από τα αγαπημένα θέματα του συγγραφέα, και ήταν στο τελευταίο αποκλειστικά δικό του έργο, την Τρικυμία (The Tempest, 1611-1612), που θα τα περιέπλεκε με ένα μοναδικό τρόπο γύρω από την έννοια της συγχώρεσης, η οποία έρχεται σαν απάντηση και διέξοδος μπροστά στον προβληματισμό που δημιουργούν οι άνωθι έννοιες.

            Η Τρικυμία, το ρομαντικό αυτό αριστούργημα, φαίνεται να ακολουθεί το μοτίβο εκείνο που χαρακτηρίζει και άλλα έργα του W.S.: απώλεια – δοκιμασία – ανάσταση όσον αφορά την πλοκή και αμαρτία – τιμωρία – συγχώρεση όσον αφορά το ψυχολογικό ταξίδι των πρωταγωνιστών. Ο Prospero, δούκας του Μιλάνου, βρίσκεται εξόριστος σ’ένα ερημονήσι μαζί με τη νεαρή του κόρη Miranda, εξαιτίας μίας συνωμοσίας εναντίον του που έλαβε χώρα πριν χρόνια μεταξύ του αδελφού του Antonio και του βασιλιά της Νεάπολης Alonso. Όταν οι δύο αυτοί τύποι εγκατέλειψαν τον Prospero και την Miranda σε ένα ακυβέρνητο καράβι μέσα στη μέση μίας καταιγίδας δεν φαντάζονταν ότι αρκετά χρόνια αργότερα θα βρίσκονταν οι ίδιοι ναυαγοί στο ίδιο ερημονήσι και στο έλεος του παλιού εχθρού τους. Κι εδώ είναι που ο Prospero έρχεται αντιμέτωπος με ένα γνώριμο ηθικό δίλημμα: χρησιμοποιώ τη δύναμη που μού προσφέρει η εξουσία μου προς ικανοποίηση της επιθυμίας μου για εκδίκηση ή συγχωρώ; Όντας ατελής άνθρωπος ο ίδιος δεν άντεξε και ενέδωσε αρχικά στην επιθυμία του για τιμωρία των ενόχων, μέχρι τη στιγμή που συνέλαβε μία βαθύτερη αλήθεια, κάτι που μάλλον αποτελεί το στοιχείο εκείνο γύρω από το οποίο περιστρέφεται ολόκληρο το έργο και μπροστά στο οποίο ο αναγνώστης (ή θεατής) στέκεται αμίλητος: “Πράξη σπάνια είναι να κάνεις το καλό κι όχι να εκδικηθείς” ομολογεί. Η παραδοχή αυτή του Prospero τον τοποθετεί τόσο μακριά από τον άλλο σαιξπηρικό ήρωα, τον διψασμένο εκείνο για εκδίκηση άνδρα με το τραγικό τέλος, τον Hamlet,  και φέρνει την έννοια της εκδίκησης σε ένα άλλο, νέο, φωτεινό πλαίσιο που αντανακλά τις Χριστιανικές πεποιθήσεις του Shakespeare. Η Αγία Γραφή, ας θυμηθούμε, προσφέρει αρκετές διαβεβαιώσεις που μας ανακουφίζουν από το βάρος της εκδίκησης μπροστά στην αδικία. Η υποταγή μας στην κυρίαρχη αγάπη του Θεού κάνει τον ίδιο τον αμερόληπτο και δίκαιο ουράνιο κριτή υπερασπιστή κι εκδικητή μας, ενώ το κυρίαρχο έλεός Του και η τέλεια συγχώρεση των αμαρτιών που Αυτός μάς προσφέρει δια Χριστού μάς υπενθυμίζουν το γιατί ο δρόμος της συγχώρεσης, της συγχώρεσης που ξεπηδά από την καρδιά Του, είναι πάντα ανώτερος. Ο G.K.Chesterton πριν πολλά χρόνια έγραψε ότι τα παιδιά αγαπούν τη δικαιοσύνη επειδή δεν έχουν ζήσει αρκετά για να χρειάζονται το έλεος. Και μπροστά στο έλεος που επιφυλάσσει ο Θεός προς τον σφαλερό άνθρωπο, το έλεος που έχουμε ανάγκη, η συγχώρεση που προσφέρουμε και που μας λυτρώνει από τη φθορά της επιθυμίας για εκδίκηση φαίνεται σαν η μόνη λογική επιλογή μας. Δύσκολο; Ναι, όχι όμως αδύνατο. Το παράδειγμα του Prospero, το θεϊκό παράδειγμα, αν και φαντάζει υπερανθρώπινο, εν τούτοις, δεν είναι.

“…Τώρα πια δεν έχω πνέματα να βιάζω, τέχνη να γητεύω, και τελειώνοντας με πιάνει απελπισία, έξω κι αν με ζωογονήσει η ικεσία, που κατακυριεύει τόσο που σκλαβώνει το ίδιο το Έλεος κι απ’ τα σφάλματα λυτρώνει. Έτσι να ‘ν’ τα κρίματά σας σχωρεμένα, δώστε μου καλόγνωμα άφεση κι εμένα.” (“Η Τρικυμία”: Επίλογος)

Γιώργος Καλαντζής